Yas, sevilen birinin ölümünden sonra kayıp yaşayan bireylerin gösterdiği fiziksel, duygusal, bilişsel ve davranışsal tepkilerdir. Yas süreci, ölen kişiyle olan ilişkiler doğrultusunda tamamlanmamış planları, istekleri ve hayalleri içerir.

Yas çocukların çoğu için yeni bir deneyimdir. Çocuklar, bu süreci kafa karıştırıcı ve korkutucu bulabilirler. Onların tepkileri geçmiş yaşantılarına ve çevresindekilerin olaya karşı verdikleri tepkiyi algılama becerilerine göre şekillenir.
Küçük çocuklar ölümün anlamını bilmeyebilir, anlamayabilir veya ailedeki bireylerin tepkilerinden korkabilirler. Okul öncesi dönemde çocuklar, çizgi filmlerde ölümün gerçekleşip sonrasında geri gelmesi dolayısıyla ölümü tam anlamıyla algılayamazlar, giden kişinin geri geleceğini düşünürler. Buna çevrelerinde bulunan büyükler de sebep olabilir. Zaman zaman çocuklara telkin vermek için ölen kişi ile ilgili söylenen ‘’Gitti ama tekrar gelecek” ya da “Köyüne gitti ama bizimle beraber’’ gibi söylemler bu dönemdeki çocukların olayı geri dönüş olarak algılamasına sebep olur. Bu algılama biçimi 8-10 yaşlarında değişmeye başlar. Bu yaşlarda çocuklar yetişkinlik döneminde yaşadıkları yas sürecini yaşamaya başlarlar.
Çocuk ve ergenlerde yas sonrasında kurduğumuz iletişim dikkatli olmalıdır. Kaybı kabullenmesine izin verilmeli ancak bunu yaparken hatalı söylemlerden uzak durulmalıdır.

Bu dönemde çocuğa ve ergene neler söylenebilir veya yapılabilir?
➢ Soru sorulduğunda yalnızca sorulan soruya cevap verilmeli. Dolaylı anlatımdan kaçılıp bireye anlayabileceği şekilde anlatılmalı.

➢ Yaşanan kaybın ardından bu durumu yakın olduğu biri söylemeli. Bu ailesine ve yakınlarına karşı olan güvenini korumak için uygundur.

➢ Çocuk veya ergen isterse cenaze törenine katılmasına izin vermeli ancak istemezse ısrar edilmemelidir.

➢ ‘’Ben de bir gün ölecek miyim?” ya da “Sen de beni bırakıp gidecek misin?’’ şeklinde sorulan sorulara doğru yanıt verilmeli. Ölümün var olduğunu ancak daha çok uzun zaman olduğunu söyleyerek bu tarz sorular cevaplanmalı.

➢ Sakin ve destek olacak şekilde konuşulmalı.

➢ Gerçeklerden kaçınılmamalı.

➢ Bireylere günlük rutinlerine dönmeleri için yardımcı olunmalı.

➢ Okula gitmek istemezlerse kırıcı ve zorba bir şekilde davranmadan ikna edilmeli.

Çocuk ve ergenlerin yas sürecini tamamlamaları hem fiziksel hem ruhsal olarak çok önemlidir. Bireylerin yaşadıkları mutsuzluğa, acıya ve ağlamalarına saygı duyulmalı, buna izin verilmelidir. Çünkü her insan duygularını farklı şekilde ifade eder. Bu süreç tamamlanmaz ise ileride bireyde bağlanma sorunları, anksiyete, panik atak, bağımlı kişilik, travma sonrası stres bozukluğu gibi çeşitli psikolojik problemler görülebilir.

Ne zaman uzmana başvurulmalı?
Çocuk veya ergen duygularını öfke ile ifade ediyorsa, uyku problemi varsa, korku ve kaygıyı sürekli yaşıyorsa, çevresinden soyutlanmış veya çevresine çok fazla bağlandıysa, kendisinde alışılmamış davranışlar sıklıkla gözlemleniyorsa uzmana başvurulmalı.

Yazan: Rabia GÜNDOĞAR